Геадэзічныя рэперы на Ашмяншчыне

Сучаснага чалавека ў паўсядзённым жыцці атачаюць разнастайныя сеткі – камунікацыйныя, транспартныя, камунальныя, геадэзічныя… Некаторыя з іх доўгі час заставаліся забытымі, маючы пры гэтым значную навуковую і гістарычную каштоўнасць. Зацікаўленыя мясцовыя рупліўцы толькі з 2005 года пачалі ўзнаўляць, вывучаць і ўшаноўваць памяць пра трыангуляцыйную сетку, якая ў ХIХ стагоддзі пралягла праз наш край. Сёння помнік сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны ЮНЭСКА Дуга Струвэ з’яўляецца адным з турыстычных брэндаў раёна.

Па-новаму зірнуць на навакольную прастору дазваляе яшчэ адна малавядомая для большасці краязнаўцаў сетка. Гаворка пойдзе пра нівелірную сетку, якая служыць для дакладнага вымярэння вышыні пунктаў зямной паверхні адносна ўзроўню мора. Выкарыстоўваецца яна пры выкананні розных інжынерных і будаўнічых работ, для тапаграфічных здымкаў мясцовасці і складаецца з уцэментаваных у сцены будынкаў металічных знакаў, якія называюцца геадэзічнымі рэперамі.

На пачатку вясны аматары гісторыі з Брэсцкага рэгіёну прапанавалі пашукаць на тэрыторыі былога Ашмянскага павета захаваныя рэперы з міжваеннага перыяду мінулага стагоддзя і злучыць сумесныя знаходкі разам. Нечаканая прапанова стала займальным і адначасова захапляльным заняткам апошняга часу. У выніку даследвання былі ўзноўлены наступныя знакі.

Рэпер на сцяне Ашмянскага касцёла

Першы знойдзены рэпер знаходзіцца на сцяне ашмянскага кацёла св. Міхаіла Архангела, недалёка ад уваходных дзвярэй святыні. Вонкавая частка гэтага знака прадстаўляе сабой металічны дыск дыяметрам 7 см з паўкруглым выступам зверху, на які мацуецца нівелірная рэйка пры правядзенні вымяральных работ. На паверхні балта, такую назву таксама мае гэты знак у польскамоўных крыніцах, размешчаны тагачасны дзяржаўны гербавы арол і надпіс “Znakwysokosci. M.R.P.”, што ў перакладзе азначае “Знак вышыні. Міністэрства грамадскіх работ”.

Аналагічны рэпер прымацаваны да паўночнай сцяны гальшанскага касцёла св. Яна Хрысціцеля. Выдадзены ў 1932 годзе “Каталог трыангуляцыйных пунктаў на абшарах Рэчы Паспалітай” падае звесткі, што такія нівелірныя знакі таксама знаходзіліся на “асновах крыжа”, гэта значыць на падмурках званічных вежаў, касцёлаў ў Барунах, Граўжышках і Жупранах. Па розных прычынах сёння рэперы адсутнічаюць на сценах узгаданых касцёлаў. Магу адзначыць толькі той факт, што ў 2007 годзе мне пашчасціла апісаць прымацаваны да падмурка жупранскай святыні падобны знак, але пры сёлетнім паўторным аглядзе ён не быў выяўлены. Замест гэтага на адным з вуглоў касцёла быў заўважаны рэперны знак савецкага перыяду, які таксама з’яўляецца каштоўнай гістарычнай памяткай недалёкага мінулага.

З публікацыі “У справе нівелірных знакаў”, якая была змешчана ў “Ведамасцях Віленскай архідэацэзіі” 25 сакавіка 1929 года, стаў вядомы час пачатку работ па ўмацаванні знакаў. Канцлер курыі, ксёндз Савіцкі, даводзіў інфармацыю да пробашчаў касцёлаў Віленшчыны, што Міністэрства грамадскіх работ па меры правядзення нівелірных работ будзе падаваць да ведама спісы касцёлаў і касцельных будынкаў, на мурах якіх будуць убудаваны рэперы. Давалася таксама супакойваючае тлумачэнне і аб тым, што каля рэпераў не будуць знаходзіцца ніякія надпісы і табліцы. А так як знакі маюць невялікія памеры, то яны не стануць прычынай знявечання і пашкоджання сценаў ці цокаляў муроў рэлігійных святыняў.

Пасля ліквідацыі Міністэрства грамадскіх работ з 1 ліпеня 1932 года ўсе работ